psk@kurdistan.nu
PSK PSK Bulten Komkar Komjin Roja N Wean / Yayn Ariv Link Webmaster
Deng Kurdistan
 PSK
PSK Bulten
 KOMKAR
Komjin
 Roja N
 Wean/Yayn
 Ariv
 Link
Webmaster
 
Li Komeleya IRA Diyarbekir gotara li ser zimn

Pedagog nivskar Remezan Pertew birvebir Komeleya IRA Diyarbekir Zilkf Mavlay bi mebesta Roja Ziman Zikmak li Komeleya IRAy gotarek li dar xistin. Remezan Pertew li ser mijara Ziman Kesayet, Zilkif Mavlay j li ser Asmlasyon Deformebn Zimn axif.

Remezan Pertew li ser ziman dayk pkhatina kesayetiy weha axif; Prosesa heta heşt sal pş di jiyana zarokan de gelek girng krtk e. awaniya kesayetiy, tgihştina xwebna taybet, hesta biqmetbniy hwd. gelek xissiyetn girng di v heyam de pk tne.

Pertew diyar kir ku bingehn kesayetiy di heft heşt saln pşiy de dibe. Kesayet hem bi xissiyetn irs hem j bi tesrn derdor ve şikil digre. Jibo ku kesayet bi awayek tendurist pşve bie div merhaleyn pşven neyte asteng kirin. Her weha Remezan Pertew da zann ku hnbna ziman zikmak prosesek e ku ji zik d ve destp dike ta dawiya jiyan didome. Pertew got ku zarok chana ji bil xwe bi ziman xwe zikmak ve dinase fade dike. Her tiştn ku yekemn car rast wan tte bi taybet bi ziman zikmak navn wan dinase. Ziman zikmak bo nasnameya bingeh ya zarok unsreke esl ye. Pertew weha dom kir; Lewre di nav ziman zikmak de ne ten kelme henin her wiha hin faktorn cuda j bixweber zarok hn dibe. Zarok digel zimn anda xwe j hn dibe. Bo jiyana xwe y li pş, nuqteyn xwe n referans di v dem de pk tne ev hem tiştan dibin qalib bi v away di bra w de dimne. Dema ku zimanek d hn dibe biv nev ew qalib yekser dsa cih xwe digrin bo hnbna ziman biyan dibine rber. Yan em dikarin visa bjin ku eger zarok ziman xwe zikmak baş hn kiribin d hem li lay akademk baştir serkevin hem j d zimaneke d baştir ztir fr bibin.

Di war perwerdehiya bi ziman zikmak de j Pertew weha da zann; Perwerdeyiya bi ziman zikmak tunebe j qene ziman eqaliyet neteweyn d pik bqmet nay dtin. Lbel li tirkiya dev ji perwerdekirin berdin heta saln nod xwendin nivsandin j qedexe b sedema girtin ldan b. Hn j ziman kurd ji aliy damdezge burokras apemeniya Tirk ve bik bqmet t dtin. Bi taybet li malbatn ku hesta Kurdayet lawaz e ev pikdtn qmetnedan btir bi tesr dibe dibe sedema terkkirin ne axaftina ziman kurd. Yan bi taybet zarokn kurd ev yek baş dizanin ku ziman wan zimanek qedexe ye, zimaneke nihn e nayte taswb kirin. Her wiha zarok li ser v fehm hin mekanzmayn parastin bi kar ve tnin. Mekanzmay xweparastin bo rewşn ne tendurust bi awayeke ne tendurust tne bi kar ve ann. Paşdemayna hnbn, kmasiya bixwe bawerbniy, laltey zimangiran, ji rastiya xwe drketin, bhvbna bo dahaty, mla tawankirin agresv j wek encamn van mekanzmayan diyar kir. Remezan Pertew got ku di encam de zarok ji realteya xwe direvin, xwe ji chana derve re digrin, bhv dibin, qabiliyeta xwe afirandin dikujin derheq xwe de dibin xwed hestn barey gunehkariy.

Pertew derbar frkirina ziman zikmak wezfeyn d bavan weha bi rz kir; Herend ne areyn maynde bin j mirov wek ferd/malbat dikare hin rbaza pkbne bo ku zarokn xwe hn ziman zikmak bike.

Jibo hnkirina ziman zikmak hin qadeyn ku pwst e ev in:

1-                Heman mirov-heman ziman: Ew kes ku bi zarok re diaxive div hertim bi heman ziman ve biaxive. Eger zarok bi ziman d biaxive div guh ker bidin ber w. Zarok hd hd d bi w ziman hevokan saz bike. Yan zarok div b qna kirin. Div d bav ji ber de peyman kiribin da ku k d bi kjan ziman ve biaxive.

2-                Heman kes div li cih ku zarok gel w ye heta j te bi heman ziman ve biaxive. Yan zarok zanibe ku dayka w an bav w li gelek deran wisa diaxive. Bi v away di mejiy w de dubend nabe.

3-                Div kesn derdor j li gor v qadey ve hereket bikin. Dapr, bapr, xal, mam, met, xalet li gor peymana d bav hergav bi heman ziman ve biaxivin.

4-                Div materyaln dewlemend bte bi karann. Yan bila zarok hnbna ziman wek barek giran nebne, j zewq bigre.

5-                Jiberkirin: Zarok pş tnegihe j stran, rok, vanok, tiştonek, helbest hwd. tiştn krt p bidin jiberkirin. Lewre hem bo binyada w ya gewriy hem j bo bikriya guhn w ev yek pwst e.

6-                Div her roj p re xebat temrn b kirin. Lewre dubarekirina temrnan pişt heyamek şn ve encamn ern pk tne. Eger zarok di dema temrnan de aciz bibe hing div ney dewamkirin hinek navber b dayn pişt bhnvedaneke kurt dsa xebat berdewam be.

Di dawiya axaftina xwe de li ser kşeya zimn got ku arens guherna statuya milet kurd e. Pertew weha p de ; areseriya maynde bi her away girday areseriya siyas ye. roj kşeya navend meseleya statya milet Kurd e.

Pişt Remezan Pertew, Zilkf Mavlay dest bi axaftin kir; Mavlay di destpk de derbar rewşa zimann din de hin agahiyan da. Paş li ser zimn taybetmendiyn zimn axif. Mavlay, zdetir li ser aliy zimn y netewey sekin weha got; pişt şoreşa pişesaziy mperetor hilweşiyane li ser mrateyn mperetoriyan netewedewlet avabne. Neteweyn ku dewlet avakirine xwe mecbr hs kirine ku yektiyek di nav xwe de peyda bikin. Ji bo v yek j ziman wek navgneke sereke bi kar anne. Mavlay weha p de ; Netewedewlet li ser daxwazn netewebn mafn kultur and avabn. Neteweyn dewlet avakirin, pş ziman kulturn neteweyn bindest qedexe kirin. Li Tirkiyey ji bo sazkirina netewedewlet, ziman tirk wek hmaneke girng hatiye bikarann. Di destpka saln 1930y de bi nav teoriya Guneş Dil Teorisi, Teoriya Ziman Roj hatiye deakirin. Li gor v teoriy ziman tirk wek dayk avkaniya zimann din t nşandin. Di sala 1932an de bi nav Turk Dil Kurumu Saziya Zimn ya Tirkan t avakirin. Armanc ew b ku ziman tirk ji bin bandora ereb, faris, frans ziman din xilas bikin. Bi v yek pvajoya netewebna gel tirk di nav demeke kurt de bigihnin qonaxa pş.

Derbar wezfeyn zimn de j Mavlay got ku bi saya zimn netewe, civat an j bi gişt mirovat and, berhem, ray ramann xwe neql nifşn n dike. Ne ji zimn be, d hem stran, helbest, rok berhemn bi v reng d neql nebin ji bo avakirina wan d dsa civat mecbr bimne bixebite.

Pişt agahiyn li ser zimn Mavlay li ser mijara asmlasyon axif. Got ku asmlasyon di pvajoyeke sstematk de ji bo armancn dewlet tn birvebirin. Di v pvajoy de di nav anda serdest ya bindest de dirvbihevketine veguhernek t peydakirin. Ji dirbihevkitin mebest eynbn e; anda serdest wek xwe dimne ya bindest j dişibe ya serdest. Ango ya bindest ji kiras xwe derdikeve dikeve kiras anda serdest.

Wek sedemn asmlasyon j got ku dewlet bi mebesta ji bo avakirina neteweyek an j netewedewleteke n, ji bo pşlibergirtina yekt netewebna geln bindest, ji bo kuştina ziman jenosda andn neteweyn bindest ji bo entegrasyon dikin. Mavlay derbar r rbazn asmlasyon de j da zann ku asmlasyon bi qedexekirina ziman andn bindest, li dervey bazar hştina zimn, bi dar zor standerdzekirina elfbayan, serbesthştina ziman l ji perwerdehiy bparhştin bi xebatn entegrasyon ne.

Li ser poltkiyn asmlasyon yn ku li ser kurdan neteweyn Anatoliy hatine kirin ji serdema Osmaniyan hetan roja royn kir. Mavlay got ku di serdema Osmaniyan de Yavuz Sultan Selim bi dar zor kurdan ko Anatoliy kiriye. Dsa di dema Abdulhemd de bi nav Dibistann Eşretan dibistan hatine vekirin zarokn serokn eşretan bi ziman Osman li van deran hatine perwerdekirin. Di makezagona ku di sala 1876an de ya bi nav Kann Esas hatin lankirin de weha hatiye gotin; Ji bo di karbarn dewlet de bn stihdamkirin pwst e ku hem tebaayn ku di bin desthilatdariya Dewleta Osman de dijn bi tirk ku ziman ferm y dewlet ye bizanibin.

Di sala 1910an de navn gund, bajar, bajarok cihn din yn coxrafk tn guhartin. Ji bo v fermkirina v yek di sala 1913an de bi nav "İskn-ı Muhacirin Nizamnamesi" namedorek t derxistin. Ev pvajo di sala 1957an de careke din bi belgeyeke ferm t pesendikirin. Di sala 1957an de bi nav "Ad Değiştirme İhtisas Komisyonu" Komisyona Navguhertin t avakirin. Di v komisyon de nnern Serokerkaniy, Wezarete Karn Navxwey, Wezarete Perwerdehiy, nnern Fakulteya Ziman, Drok, Coxrafya ya Zanngeha Enqerey yn Saziya Ziman Tirk j heb. Ev komsyon hetan sala 1978an dixebite 28 hezar navn gund, bajar, bajarok, iya, em, deşt hwd diguhurnin.

Paş li ser poltkayn asmlasyonn yn Tirkiyey j Mavlay diyar kir ku ji makezagona 1921an hetan ya makezagona 1980y kurd ne bye xwed statuyek her weha ziman tirk her care wek ziman ferm hatiye pesendkirin. Mavlay li ser Plana Paqijkirina Rojhilat ( Şark Islahat Planı Kararnames) ya 1925an, li ser Yasaya Mecbr ya bicihikirin ya 1934an axif got ku ev her d kirinn dewlet ji bo helandina kurdan hatiye kirin. Mavlay poltkayn dewlet yn ji bo asmlasyon end mnakan weha bi rz kir; Di sala 1933yan de bi nav Andimiz bi dest Dr. Reşd Galp tekstek t amadekirin. Di v tekst de gelek hevokn nijadperest hene. Ev tekst, sondek e; her roj zarok v sond dixwin ku ew; Tirk in, rasteqn in, jhat ne, hem hebna wan ji hebna tirkan re diyar be ew kes ji xwe re dibje ez tirk im gelek bextewar e. Di destpka saln 1960 de bi nav Yatili Bolge Okullari dibistann leyl tn vekirin. Armanca van dibistanan ew b ku; zarokn gundyan ji malbatn wan bn girtin, bi mehan ji d bavn xwe dr, di nav erxa asmlasyon de bn hrandin. Di saln 1990 de xwendina mecbr ji pnc salan kirin heşt salan. Mirov dikare bibje ji yeke armancn sereke v helwst j asmlekirina zarokn kurd b. Lewre kurd ji ber sedemen abor civak gelek caran pişt pnc salan zarokn xwe, xasima j zarokn xwe yn qzn nedişandin xwendin. Dewlet ji bo pş li v rewş bigre biryarek weha da. Mirov dikare bibje ku amadekariyn v projey di dema Kenan Evren de hatin kirin. Yekem car w dem dibistan heşt sal hatin vekirin. Di saln 1990 de bi nav ATOM-ok Amalı Toplum Merkez ( Navndn Civak yn Pirarmanc), Toplumsal Kalkınma Projesi (TOKAP) li bajarn Kurdistan saz tn vekirin. Li van saziyan ji bo jinn kurdan qursn xwendin nivsandina tirk tn vekirin. Radyoyn ku bi ten kanaln FM dikşnin wek diyar li jinan t belavkirin. (Li vir armanc guhdarkirina muzk bernameyn tirk ye.) Her weha dsa ji bo jin ken kurdan saziyn wek AEV (Weqfa Dayk Zarokan) tn vekirin.

Di destpka saln 2000 de derbar berfirehkirina dayngehan de (anasinifi) hewldann ferm hene. Di bin konn reş de bi mamosteyn nvxwende bin j dewlet v projey bi salan e bir ve dibe. Di v qonax de d asmlasyon gihştiyeke asteke xeter. Zarokn kurd yn ku h n bi axaftin vebne, ji malbatn xwe tn veqetandin roj 5-6 siet bi ziman tirk tn perwerdekirin. Li vir mudexele yek ser ji mjy pşerojo kurdan t kirin.

Mavlay derbar du zimaniy de j got ku duziman ji bo civakek beriya her tişt dewlemendi ye. L bi şert civatekek li ser civateke din deshilatdariy neke ziman xwe nespre w. Ger hem ziman bi awayeke wekhev bn temslkirin, pirandt jiyaneke demokratk ava dike. L li dewletn totalter dibe sedem asmlasyon kuştina civata pirand.

Mavlay li ser helwsta malbatn kurd di derbar ziman zikmak de weha axif; Hzn serdest, ziman anda neteweyn bindest qedexe dikin. Paş diewsnin. Weke li kurdan kirin. Ji kurdan re gotin ku kurd n biqemik in, ziman we ne ziman perwerdehiy ye, ziman we tr wje, pazar siyaset nake. Dixwazin ku neteweyn bindest ji ziman xwe fed bikin. Di encama van poltkayan de d bav pir caran wusa difikirin ku ziman wan zikmak pere nake, bqmet e d pşeroj de bi kr zarokn wan neh. Ji ber v yek ziman xwe y zikmak d di nav mal de j bikar naynin; dest bikaranna ziman hzn serdest dikin. Di v qonax de otoasmlasyon ango xweasmlasyon dest p dike. Ji xwe li der ve j ziman ji ber karbarn ferm ziman serdest t bikarann. Helandin dejenerasyona ziman zikmak di v merheley de digihje qonaxa her xeter.

Mavlay di dawiya axaftina xwe de li ser deformebna zimn weha got; Daxwaz ji deformasyon kuştina mjy kurdan, dejenerekirina rih kurdayetiy ye. Pir caran em by li berhemn klask yn kurd binhrin em bi tirk difikirin bi kurd dinivsnin an j diaxifin. Bi v away j di diyalog nivsn me de rih kurd lawaz dibe. Mavlay derbar gotin dyomn ku deformebne de end mnak da got ku ji bo areseriya pirsn zimn j avakirina dezgeheke netewey pwst e. Ev yek j bi statuya kurdan ve girday ye.

 
   
Deng Kurdistan 2011