PSK PSK Bulten KOMKAR Roja N Wean / Yayn Link Ariv
Deng Kurdistan
PSK
PSK Bulten
KOMKAR
Roja N
Wean/Yayn
Ariv
Link
Webmaster
psk@kurdistan.nu
 
 

Dewletn Kurd di dema slam da

Axaftina Kemal Burkay di konferansa ser drok da ku di 10 Sibat li Stokholm hat kirin

Xwşk birayn delal,

ro babeta me droka Kurd e. Li ser droka Kurd cara pşn e ku di konferanseke han da qise dikim. Ji xwe konferansn me piran li ser syaset, carina j li ser zman edebyat ne; l yn ser drok ne bne adet, yan j gelek km in. Spas ji rvebirn Federasyona Kurd ra ku civneke han amade kirin gaz me j kirin.

Ber ku li ser babeta xwe bisekinim, dixwazim behsa byereke mihm yn van rojn daw bikim. Wek hn j zanin, drokzan Kurd namdar, Prof. Şekroy Xudo end roj ber li Moskow heqya xwe. Şekro Kurdek jr, dilgerm zanayek hja b li ser droka Kurd. Bi mirina w me rewşenbrek baş winda kir. L kar xebata w berhemn w her bimnin. Nesln teze nav w j, wek yn din ku ji zman, edebyat droka Kurd ra xizmet kirine, w bi hurmet bnin bra xwe.

Dsa ez bm ser mijara ro. Bel, mijara me droka Kurd e. Gelo em Kurd droka xwe iqas dizanin? Yan iqas girany didin droka xwe? Mixabin, Kurdn ku firsend ne dtine ne ne mekteban, baş perwerde ne bne bila li wir bimne, l Kurdn ku xwendine, jmnazyum zenngeh xilas kirine, heya gelek Kurdn nivskar rewşenbr j, mixabin droka xwe baş nizanin.

Ez end caran rast hevaln nivskar syasetmedar hatim ku, hay wan ji droka Kurd tune. Du caran di nternet da rast nivsn usa hatim ku, digotin Kurdan dewlet nekirine... Car j hevalek huquqnas syasetmedar dsa usa nivsandib; digot heriqas me Kurdan tu dewlet nekirye j em gelek baş in, me xirab ne kirye...

Bi rast, ez li himber van gotinan şaş metel mam. Gelo awa dibe, ma hay van hevalan ji droka Kurd tune? Min ew kes rexne kirin min li ser v babet nivsand . Xuya ye hay wan ji droka Kurd tuneb!

L herdu heval j, li cy ku kmasya xwe bibnin qebl bikin, ji min aciz bn acizya xwe bi nivsk j nşan dan...

Bel, heya nivskar rewşenbrn me j qmet nadine droka xwe, xwe nawestnin ku v drok nas bikin, baş hn bin.

Malm e, Kurdistana Başr j derxe ew j v dawy b xwed mkann baş- dibistan zanngehn me Kurdan tunin ku zman Kurd, her usa j droka Kurd hn me bikin. Wek nimne, me Kurdn Bakr di mektebn dewleta Tirk da xwend. Zman zman wan, drok, droka wan b. Drokek ku li ser vir derewan bb. Ji destpka droka mirovety digirtin her tişt wek mal xwe nşan didan. Wek hem nebe j, piranya dewletn dinyay wan kiribn!

Gor v drok Httn Anadol Tirk bn! rartu Tirk bn! Hn Tirk bn hukimdar wan bi nav deng Atlla j, yek ji wan Tirkn namdar b! Dewleta Cengz Tmor Tirk bn! Heya Silheddn Eyb j Tirkek temam b!

Hewce ye ku ez bjm? Htt qewmeke Aryan bn tu eleq wan bi Tirkan ra tune. Hurr Urart j Aryan bn li ser coğrafya Mezopotamya Bakr Kurdistan hukim kirin. Dema ew hebn, hn nav Tirkan li dinyay tuneb. Atlla Macar b, Cengz Moğol b Tmor j Teter...

Asya welat bi dehan, belk bi sedan xelkan e. Tirk yek ji wan in yek ji wan irqn zerin, mna n, Kor, Japon, Mongol. Teter hwd.. Her usa j di drok da gelek dereng derketin ort..

L gor wan kitb mamosteyn Tirkan, em Kurd ji xwe tunebn. Ne zman me heb ne droka me! Helbet me tu dewlet j nekirib! Di mekteban da ser zarokan, her usa j ser me Kurdan bi van derewan tij dikirin. Malbatn me j piran nezan bn ku me hişyar bikin. Y ku bizane j ditirsya ku dij van derewan derkeve.

Ku em mezin bn, di nav me da hin kes hd hd di derheqa van derewan da hişyar bn. Bi taybet di saln 1960 vir da Kurdn Bakr j komele ava kirin, weşan derxistin di derheqa zman droka Kurd da j hat nivsandin kitb derketin. Em p hesyan ku em Kurd yek ji wan xelkn ber ne ku di destpka droka nivsk da xwe nşan daye. Me di drok da, ber slamy pişt slamy gelek dewlet kirine. Ew dewletn me ne bi derewan, l bi rast bne!

Zman me j, droka me j gelek kevn dewlemend e div em p serbilind bin. Bona v yek j div zman xwe baş bi kar bnin v droka xwe nas bikin...

Neyarn me dema zman me droka me vedişrin, pk dibnin, helbet armancek wan heye. Ew bi v away dixwazin me bihelnin, wek millet winda bikin. Gel ku zman xwe qels winda be, droka xwe nasneke, nasnama xwe j winda dike.

Drok j wek zman, yek ji stnn hebna me ye.

Drok ne ten dewlet kirin e, ne ten şer feth nav deng hukumdaran e. Her usa j bajarvan ye, avadan ye, berhemdar ye di war zann huner da. Di bajarvanya Mezopotamya, Anadol ran da me Kurdan roleke mezin lstye.

ro d em baş dizanin ku, bav kaln me ji hezaran sal ber li ser axa Kurdistan jyane. Lolo, Qas, Gut Eleman, Subaryan Hurryan (Ku hemdemn Şumr Bablyan bn) 4-5 hezar sal ber li ser axa Kurdistana royn, Mezopotamya Bakr li Zagrosan, ji dor Gola Wan heya Melety, ji Kerkk heya Antaky jyan, nivsn mix hyeroglf bi kar ann, qesr qele bajar ava kirin. Pişt wan Xald (rart), Md yn din tn.

ro dsa baş eşkere b ku di dinyay da şorişa neoltk li ser axa Kurdistan dest p kirye. Ango mirovan cara pşn 10-11 hezar sal ber li dor em Dcle, li Rewandz li hla Dyarbekr pez kik ked kirine, ceh genim andine, xan kirine gund ava kirine...

Bel, ro wek ber nn e. d di derheqa droka Kurdan da gelek malmatn zanist, gelek şop berhem hene bi dest byanyan bi dest Kurdan gelek kitb ap bne. Em Kurd d dikarin droka xwe baş hn bin bi v droka kevn dewlemend serbilind bin.

Helbet ne ten ji bo serbilind, her usa j div em droka xwe baş bizanin ku ji şaş kmasyn xwe dersan j bistnin. Gel ku droka xwe baş nezane, nikare dahatya xwe j baş rz bike.

Xwendevann delal, ez bm ser babeta xwe ya v konferans. Bebeta min Dewletn Kurd in di dema slam da.

L ber ku behsa van dewletan bikim, div bi Kurt behsa Kurdan Kurdistan bikim ya ber slamyet.

Min li jor, piek behsa dema antk kir. Malm e, Md j wek bav kaln Kurdan tne qeblkirin. Md dora hezar sal B (Ber sa) gihan rojavay ran Kurdstana ro, di sala 612 da (B) Nnova girtin, dewleta Aşr hilweşandin, di eyn dem da welat Xaldyan j dagr kirin, heya em Xalc (Kizilirmak) n. mparatorya ran Mdan avakir piştra kete dest Farisan (Persan). Helbet Md gel pşn ne bn li Kurdistan, l xuya ye bi geln hey ra (Xald Nar) kelyan.

Di dema sefera Ksenofon Grk da, mintiqa Başr Gola Wan, ango Kurdistana Merkez wek Gordene (Kurdyene) dihate nasn li vir Kardk dijyan ku hema hema temamya drokzanan dibjin ew Kurd bn.

Mdan, pişt ku hukimdar winda kirin j di droka ran da rol granya wan tim heb. Mdya heya hatina Erebn slam hebna xwe parast.

Hukumdarya Persan bi dest skender Mezin hate ruxandin Kurdistan demek kete bin dest wan. Pişt Makedonyan Rom hatine mintiq. Li ran j ber Part (Eşkan), piştra j Sasan hukum bi dest xistin. Di v dem da Kurdstan di navbera mparatorya ran Romyan da ma, pare b, bi sed salan b war şer şewat.

Pişt ku dn sa (Xaparz) derket, di hla Sry, Anadol Kurdstan da j belav b. Li v mintiq bi taybet mezheba Suryan b. Rom ber dij Xaparz bn cezayn mezin dane wan. L piştra ku Xaparz qebl kirin (di dema Konstantn da, sedsala 4an) hing ev ol di hla Kurdistan da, cyn ku di bin dest wan da bn, wek Mrdn, Farqin, Dyarbekir, bi taybet di nav Ermenyan da xurt b..

Di sedsala 7. da j Erebn slam Kurdistan ran fetih kirin.

Malm e, Misilman pişt derketina xwe, bi rya feth şer ber bi ar al z belav b. Hn di sala 633 da (B) ordyn Ereb, ber bi bakr rojhilat n şer ranyan kirin. Hing ran di bin hukumdarya Sasanyan da b. Şer pşn mezin di navbera Ereb ranyan da di sala 637 da li dora Dcl, li Qadsy b ran şikyan, hukumdar Yezdegerd III. xwe avte Mdyay. Pişt w Ereban hla Msil dagr kirin ber bi bakr rojhilat n, Kurdistana Başr ket bin dest wan.

Di navbera Ereban ranyan da şer duduyan mezin di sala 642 da, di dema Xelfe Omer da li nz Hemawend b dsa Ereb bi serketin. Drokzan Ereb El Balazur dibje ku hla Şehrezor ber xwe da, l fermandar Ereb Utba di 643 da zora wan bir dij Kurdan şer kir, gelek wan kuşt ev mintiqe heta Azirbaycan zeft kir.

Di sala 936 da Ereban li Yarmuk bi ordya Bzans ra ketin şer ew şikandin, Srye bi dest xistin. Pişt w heya sala 939 carina bi şer, carina bi hevhatin Cizr, Nisbin, Mrdn, Heskf, Ruha, Farqn, Amed (Dyarbekir), Egl, Bitls Xelat bi dest xistin. Amed li himber wan pnc meh ber xwe da.

Şer Kurdan Ereban pişt w j nesekin. C c Kurdan misilmant bi zora şr qebl kirin, l li hin cyan j bi Ereban ra li hev hatin. Raz bn ku beş bac bidine Ereban, alkariya leşker wan bikin, wan j soz dan ku ji ol adetn Kurdan ra hurmet bikin. L pişt ku leşker Erep di, Kurd cardin vedigeryan ser ola xwe y ber, ku Zerdeşt bn.

Ev lec berxwedann Kurdan nz s sedsal ajot di v dem da mirov dikare bje Kurdistan kelya. Li mintiqa Kurdistan gelek serhildan bn, wek serhildann Babek, Daysam ya Reşikan (Znc) ku Kurdan j piştgirya wan kir. Br baweryn wek Xarc, Hurrem, Yzd li gelek cyn Kurdistan derketin ort yan j li wir xurt bn.

Di sala 750 da Eba Mslm Xorasan ku bi esl xwe Kurd b, pşengya şorişek kir dij Emewyan, zora Xelfe Merwan bir li Bexday xelfet teslm Abbasyan kir.

Pişt Abbasyan j şer pevnn Kurdan ne sekin, heya destpka sedsala 10. Hing d Kurd westyan, Misilman qebl kirin vcar j ew parastin dij Xaparzan yn din..

Her usa j van serhildann Kurdan hza Xelfeyn Ereb sist kir li vir w Kurdan dewletn serbixwe yan j nv serbixwe kirin.

Tarxa Kurd Şerefname, devlet mrekyn Kurdan dike s beş: Beşa yekem ew in ku devletn serbixwe avakirine drokzan wan wek sultan padşa bi nav dikin. Şerefxan dibje ewana pnc in:

1-     Merwan; Hukumdarn Cizr Dyarbekir ne;

2-     Xanedan Hasanweyh; hukumdarn Dnawer Şehrezor;

3-     Lorn Mezin; hukumdarn Fedlaw;

4-     Lorn Pik;

5-     Eyyb; hukumdarn Misir Şam...

Beş duvem her iqas, wek sultan padşayan dewleteke serbixwe nekirine j, carina bi nav xwe pere derxistine xutbe dane xwendin. (Hukumdarn Erdelan, Hekkar, madye-Badnan, Cizra Botan). Beş swem j mr hukumdarn din ne. (Şeref Xan di kitba xwe, beşa aran da behsa Mrekya Bitls dike.)

Drokzan Kurd Mehmet Emn Zek j di kitba xwe ya Tarxa Kurd Kurdistan da tev vana, hin dewletn Kurd n din j wek xanedann serbixwe nşan dide:

  • Şeddad;
  • Ben naz (mlad 986-1116)
  • Şebankare (li Fars, di sedsaln 11-14 da s sedsal hukim kirye);
  • Salaryn Ezirbaycan (mlad 910-1030)
  • Mrn Erdelan (hcr 617-1284);
  • Zend ( hcr 1167-1202)
  • Mrekya Horasan (hcr 643-785)
  • Brahuyyn Belucstan (hcr 1172-1300)

Guhdarn delal, helbet, babet fireh e waxt j km e. Bona v yek ez di nav van dewletan da behsa yn sereke bikim.

Dewleta Şeddad.

Her iqas di Şerefnam da behsa Şeddadyan nabe j, di avkanyn din da ev dewlet t nşan dan wek dewleteke mezin y Kurd. Mirov dikare bje dewleta Şeddad, di dema slam da dewleta Kurd ya her pşn e ku li beşek Bakr Kurdistan li Azirbaycan Arran ava bye. Tev Azirbaycan, Ermenstan Gurcstan j di bin hukumdarya wan da bye (Tev Tebrz, Tifls, Qerebax Nahcwan).

Avakir dewlet Ben Şeddad e ji qebla Rewad. Gor gelek avkanyan, Eba Muslm Xorasan Sileheddn Eyb j ji v qebl ne. Paytext wan pşn bajar Dabl (Dwn) b, nz Erwan. Piştra Gence kirin paytext xwe.

Hin avkan destpka v dewlet 951 nşan didin ku heya dawya sedsala 12, ango 250 sal devam kirye. Ji v malbat 14 kes sultan kirine. L hn di despka sedsal 10 da ew li v herem xwed mrayet bn mr wan Yaqp As Şadya b (901-928) bi nav xwe pere derxistib. Gor van avkanyan dewleta Şeddad qas s sedsal hukum kirye.

Bazl Nktn dibje piranya nifs mintiq Ermen b. L malmatn din nşan didin ku di w dem da, bi taybet mintiqa Azirbaycan Aran da Kurd pir bn. Ji xwe Tirk hn ne hatibn mintiq tu eleqey nav Azirbaycan (Adirbaycan) bi Tirkan ra tune. Gor gelek avkanyn Grk, Ereb Ermen w dem ev mintiqe war eşrn Kurdan b. Kurdan dij rşn Ereban gelek şer kirin bi wan ra peyman kirin ku ola xwe biparzin cejnn xwe j bi serbest bikin. Dsa, di sala 944 da, Kurdan dij rşa ris Wkngan bajar Barzay (Barda) parastin.

Tirkn Oguz di destpka sedsala 11 da hatin v mintiq, di sala 1054 da Tebrz girtin, l hukma Şeddadyan li mintiqeyn din berdewam kir. Di sala 1072 da hukumdarya Şeddadyan b du beş, paytext beşek Gence, ya din j bajar An b. Di sala 1088 da hukumdar Tirk Melkşah Gence zeft kir, l beşa An heya sala 1199 berdewam kir; hukumdar daw Kay Sultan b.

Şeddadyan li v herm gelek avadanyn balkş kirin. Yek ji wan pira mezin li ser Erez b. Bajar An, ku Mnorsk dibje Bajar hezar yek dran e, baş parastin, li wir mizgeftn xweşk j ava kirin. Droknivser bi nav deng bn ul Esr ji bo Gencey dibje ku bajar bajaran b li welat Arran. Yakut Hamaw j dibje li v bajar gelek edb, zana mihendz civyabn.

Dewleta Hasnaw (Hasanweyh)

Ev dewlet li Cbal, ango li ser axa Kurdstana Rojhilat (ran) di sala 959 (mlad) ava b. Avakir v dewlet Hasanweyh Kur Hseyn ji eşra Barzikan (Barzin) b.

Hing li Bexday Buheyw li ser hukim bn. Hasanweyh, tev Ruknuddewley hukumdar Buheyw tev sefera Horasan b, di v sefer da nav deng xwe da bihstin. Piştra pvendyn wan xirab b, di nav wan da şer derket Hasanweyh ji bin sya wan xilas bn.

Ev dewlet her usa ji hemdem dewleta Şeddad b; Şeddadyan li bakr, Hasnawyan li başr, li mintiqa Şerezor, Dnawer heya Hemedan Nhawend hukim kirin.

Pişt Mirina Hasanweyh kur w Bedr b hukimdar (979). Di dema w da dewleta Hasnaw xurttir b, ber bi başr rojhilat firehtir b; Ahvaz, Hzstan, Bercerd Esadabad j kete nav snorn wan. Bedir di sala 1015 da di şer Qela Koscd da hat kuştin kur w Tahir cy w girt.

Pişt Tahir xanedana Hasnaw giha daw hukim kete dest yaran. Ew j qebleyeke din bn ji eyn eşr. Wana 130 sal li mintiqa Şerezor Krmanşah hukim kirin. M. Emn Zek wan wek Dewleta naz bi nav dike.

Gor M. Emn Zek, Buheywyn ku w dem li Bexday hukim dikirin, ew j bi esl xwe Kurd bn. Ber li Başr Behra Hazar ciwar bbn. Di destpka sedsala 10. da Nave Başr ran bi dest xistin piştra j li rojava Cbal (Kurdstan) Fars girtin pişt w j Bexda zeft kirin dewleta Bud (Buheyw) ava kirin, li Bexday sed Sal zdetir hukim kirin (945-1055). Xelfey Abbas di bin sya wan da b tesr b, wek şeyxulslam... Cgerxwn j di Tarxa Kurdistan da dibje ku ew Kurdn Dimbil bn.

Dewleta Merwan

Xanedana Merwanyn Kurd li dawya sedsala 10 xwe nşan da li Farqn (Silwan) Amed (Dyarbekir) hukim kirin. Di derheqa v dewlet da di avkanyn Bzans Ereban da gelek malmat heye. L her usa j droknivser Kurd bnul Ezraq, ku bi xwe j ji Farqin ye di dema Merwanyan da jyaye, bi nav Droka Amed Meyafarqn kitbek taybet ji bo Merwanyan nivsandye.

Avakir dewlet ji eşra Humeyd bi nav Bad (Baz) b. Hin avkan dibjin Bad kur Dostik ber şivanek b, hin kes li dora xwe kom kirin herma Hzan derdora w kir bin hukm xwe. Di sala 985 da (mlad) ser Farqin bajar b şer teslm b. Pişt w j Nisbn Cizr zeft kir hukimdarya xwe lan kir. Hing di navbera w hakimn Bexday Buheywyan da şer derket; l Bad zora wan bir, piştra j ajote ser Msil. Li hev hatin yayn Tr Abdn b snor herdu dewletan.

Bad piştra bi Hemdanyan ra kete şer, di şer da hate kuştin brazy w Eb Al Hasan b hukimdar. Hemdan şikestin vekişn Şam. Eb Al bakr Sry ji dest Bzansyan girt. Nav bav Eb Al Hasan, Merwan b. Bona v yek ji v dewlet ra gotin Merwan.

Di sala 993 da li hla Xelat, Ercş Bargiry j di navbera Merwan Bzansyan da şer b, l Bzans şikestin bi şunda vekişyan, di navbera herdu alyan da peyman b ku deh sal şer hevdu nekin. Bi v away di welat Merwanyan da aram b.

Di sala 998 da li bajar Amed xelk dij Eb Al rab, ew kuşt Eb Tahr Dmne ji xwe ra kire mr. Text Merwanyan j ket dest biray Eb Al, Sad bav Mansr. Amed j ev yek qebl kir xutbe bi nav Eb Mansr hate xwendin.

Mr Amed Dmne bajar 28 sal dare kir. Xelk j razb. Di dema w da srn dyarbekr hatin bilindkirin li al rojhilat qesrek kir, ji qesr heya em Dcl rya av vekir. Bi Xelfeyn Bexda Misr ra bi mparator Bzans ra pvendyn baş kir.

Eb Mansur j li Farqin 13 salan hukim kir. W j bi Xelfe ra hukimdarn derdor ra pvendyn baş kr, srn Farqne xurt kirin. L Eb Mansr di sala 1011 da bi dest wezr xwe Şro hat kuştin. Biray w Ehmed zora Şro bir b hukimdar.

Ehmed bn Merwan 52 sal hukim kir. Di sala 1025 da Mr Amed Dmne hat kuştin miftey bajr teslm Ehmed Bn Merwan kirin. Dema w bi aşit derbaz b. Li Farqin derdor gelek qesr, mizgeft, nexweşxane, kerwansaray, arş, hemam baxe ava kirin. Ji dr va av an bajr. Li ser em Ambar pira bst der kir. Li dor em Erqens bajar havngeh Nasrye ava kir.

Li qesra w gelek mirovn zana hozan civyabn. Li Amed Farqin kitbxane rast kir.

Di sala 1043 da ordyeke Tirkan bi 10.000 suwar hla Dyarbekr talan kirin dora Farqin girtin. L piştra şevek fermandarn wan bi hev ketin, hevdu kuştin. Kurdan j rş birin ser wan, leşker wan belav kirin, beşek j hsr girtin.

Ehmed Bn Merwan di sala 1062 da heqya xwe kur w Nzameddn b hukimdar. Di dema w da rşn Tirkan ji ran ber bi Anadol zde bn. Tirkmenan ji hla serhed heya Melety din talan dikirin. Bona v yek Bzansyan Merwan gunekar kirin di sala 1063 da rş kirin, dora Amed girtin. L Kurdan zora Romyan birin ew revandin.

Di sala 1072 da li hla Milazgir di navbera Alpaslan Selk mparator Bzans Romen Dyojen da şerek giran b. Rom şikyan rya Anadol li ber Tirkan veb. Di v şer da Kurdan j piştgiryeke baş dane Selkyan. Ji aryek ordya Alpaslan ji Kurdan pk dihat.

L ev yek ji bo Kurdan baş neb. Ber hla serhed kete dest Tırkan. Piştra, di sala 1084 da rş ser Amed Farqin kirin. Herdu bajararan j nz salek baş ber xwe dan, l li Amed xelay b avn Farqin hatin birn, herdu bajar j mecbr man teslm bn (1085). Bi v away dawya dewleta Merwan hat.

Dewlata Eyb

Di nav xanedann Kurd da yn bi her nav deng dane Eyb ne. Wana li Şam Misr, her usa j li Kurdistan hukim kirin. Di dema Sileheddn Mezin da snorn v dewlet ji Trabls heya Şerezor, ji Xelat heya Yemen dirj dib.

Hukumdarya Eybyan ber bi dawya sedsala 12 xwe nşan da pişt ku demn xwe yn her geş derbaz bn j hin miln w, li hin welatan heya nv sedsala 14. hukim kirin.

Bapr Sileheddn, Şad Bn Merwan, xelk bajar Dwn (paytext Şeddadyan), ji qebla Rewad, eşra Hezban b. Kurn w Necmeddn Eyb Şrgoh li vir hatin dinyay. Piştra ko kirin hatin Bexday Selkyan Parzgerya qela Tkrt da wan. Piştra j ketin xizmeta Zengyan, atabegn Msil. Sileheddn hing hate dinyay (1138).

Necmeddn Şrgo tev hin sefern madettn zeng bn di zeftkirina bajar Baalbek da alkarya w kirin. Necmeddn Eyb b parzger Baalbek. Di w navber da madettn mir kur w Nreddn Zeng b hukimdar. Di dema w da bi alkarya Necmeddn Şrgo bajar Şam j kete dest Zengyan Necmeddn b Waly Şam (1154). Şrgo j b fermandar ordy, her usa j parzger Hums.

Di wan salan da frengan rş dibirin ser Misr Xelfey Fatim El Add ji Zengyan alkar xwest. Hing Şrgo bi ordya xwe s caran Misr, Freng qewirandin di na daw da wezr Şewra kuşt b wezr Xelfe (1169). end meh derbaz nebn, Şrgoh heqya xwe Sileheddn, hn di 31 salya xwe da b wezr.

Sileheddn di sala 1071 da dawya selteneta Fatimyan an, xutbe bi nav Abbasyan, ango Xelfeyn Bexday da xwendin bi xwe li Misr hukim bi tevay girte dest xwe. Pişt Mirina Nreddn Zeng dest dan ser Şam bi v away Srye Iraq j kete dest Eybyan, heya em Ferat.

Yemen di sala 1174 da bi dest biray Sileheddn, Turan Şah hate zeftkirin. Birazy Sileheddn, Ferh Şah j bi ordyek zeftkirina Maxrb (Bakr Afrka) heya Trabls (Libyay) n, ev der ji dest Frengan girtin.

Sileheddn di sala 1178 da j Heleb ji dest Zengyan b şer girt. Piştra ji chad vekir, li Libnan Filistn bi Xaparzan ra kete şer v şer bi salan ajot, b sedem Sefern Xaparzan. L di dawy da Eyb bi ser ketin, ev mintiqe, tev Quds ket dest Misilmanan. L Sileheddn ne hişt ku li Xaparzan tu zulm b kirin. W, wek serok fermandarek di van şeran da gelek bi nav deng da, wek Sileheddn Mezin hate bi navkirin. Tev hla Şerezor li Başr, ji Cizr heya Xelat, Bakr Kurdistan j di nav snor dewleta Eyb da b.

Sileheddn di sala 1193 da heqya xwe. Tirba w li Şam ye. T qeblkirin ku Sileheddn him wek fermandarek, him j wek serokek xwed hesletn gelek baş b; jr jhat, l bi merhemet edalet b. Di dema w da li Misr Şam avadan gelek pşve , gelek tişt hatine kirin wek mizgeft, medrese, qesr qela...

Pişt Sileheddn kur w Melk El Azz b Sultan Misr, ap w Melk el Adil j b waly Şam.

Di dema Eybyan da di navbera Kurdan Tirkan da bi taybet li ser qontrola Kurdistan gelek şer derketin. W dem li hla Msil Zeng, li hla Xarpit Dyarbekr Artuklu ber bi rojava j Selklu hebn. Şer Kurdan Tirkmenan bi salan ajot. Şer ku di sala 1185 da derket li Srye, Dyarbekir, Cizr, Msil, Xelat, Azirbaycan Şehrezor b du salan ajot. L Kurd di van şeran da bi serketin qontrola mintiq bi dest xistin.

Beşek giran ji esker Eybyan ji Kurdan, beşek j ji Tirkan pk dihat. Di sala 1187 da dema Sileheddn ji bo chad gaz Kurdan kir, eşrn Kurdan tev ordya w bn. Di war esker dar da di miqamn bilind da gelek Kurd c digirtin. Yek ji wan Kurd Hekkar Ebl Heyca b, ku fermandar b piştra b Waly Quds.

Eybyan her usa j qmet dane kar ticaret, zireet zanisty. Di zeman wan da ticaret bi taybet bi bajarn taly ra geş b. Her usa j arstokratn Ewrp gelek orf-adet ji Eybyan girtin, ku sstema armayan (nşan semboln esker hukimdar) ji wan in. Di qesrn Eybyan da gelek mirovn zana, wek drokzan, zmanzan hozan civyabn. Yek j bn l Esr e, yek bn Halkan e, ku herdu j Kurd in. Ebl Feda ku di war drok erdngar (cografya) da zana b, bi xwe ji malbata Sultann Eyb b.

Hukumdarya Eybyan li Misr heya sala 1254 devam kir. Hing eskern ku j ra digotin Memlk (kolemen) ser hildan hukim bi dest xistin. Yemen di sala 1230 da ji dest derket. Heleb Şam di sala 1260 da, Hums di sala 1262 da ji dest derketin. Mrayetya wan Hamay ya her emirdirj b di bin sya Memlkan da heya sala 1341 xwe parast.

Dewleta Seluk ya Mezin ku li ran ava bb, di dawya sedsala 12 da belav b Harzem derketin, ran dagr kirin. Pir ne bor rşa Moxolan dest p kir di bin serokatya Cengz da. Moxolan ber xwe dan ran Kurdistan. Pişt wan j, ber bi dawya sedsala 14 da Teter hatin di bin serokatya Tmur Leng da. Ev rşgern han wek kul qimil her der talan kirin, hilweşandin hukumdarya Eybyan ji Kurdistan rakirin r nedan avakirina dewleteke teze. L mrayetyn Kurdan li gelek cyan ber xwe dan, xwe parastin. rişn Mongol Teteran wek Refn kul qimil hatin derbaz bn, l vcar j Kurdistan ket navbera du dewletn mezin, dewleta Osman ran. Wan bi sedsalan li ser Kurdistan şer kirin li daw j ew di nav xwe da pare kirin.

Dewleta Lorn Mezin (Hukumdarn Fedlaw) (1161-1423)

Malm e, Lorstan di Kurdistana Rojhilat da ber bi başr heremeke mezin e ku li wir Kurdn Lor Bextiyar dijn. Gor Şerefnam ew dewlet li Lorstan b hukimdar pş Eb Tahir b ji malbata Fedlaw.

Eb Tahir ber di xizmeta Atabag Selkyan y eyaleta Faris da b wek fermandar şer hakim Şabankare, di şer da bi ser ket. Ji ber v, Atabeg Sungur ew bi leşkerek xurt şande ser Lorstan. Eb Tahir carina bi şer, carina j bi rind Lorstan zeft kir. Ber nav atabegy li xwe kir, pişt ra j serxwebna xwe lan kir (1161 mlad).

Pişt mirina w kur w Hezar Esp b hukumdar. Di dema Hezar Esp da Lorstan gelek şn b, dewlemend b di nav aşity da j. Her usa j snor hukimdarya w fireh b, Xelf Bexday j ji dara w kyfxweş b, j ra xelat şandin hin welatn din dan bin dara w.

Pişt w kur w Tekle b hukimdar. Di dema w da Moxolan li ser ran Kurdistan girtin. Xulag di sala 1258 da Bexda girt şewitand, qetlameke mezin kir. Tekle, ku ber ji wan ra bat kirib, piştra dij derket, şer wan kir, şikest hat kuştin. Pişt w biray w Alp Ergun bu hakim Lorstan. Di dema w da welat cardin ava b pşve .

Pişt hatina Moxolan hakimn Lorstan ji wan ra bat kirin, ketin xizmeta wan bi v şikl text hukumdarya xwe parastin. Di dawya sedsala 14 da Tmur Leng ran Kurdstan dagr kir. Di dema w da j Loryan text xwe parastin. L di sala 1423 da dawya v dewlet hat.

Lorn Pik

Ev xanedan Kurd ku li herma Lora Pik derketye di nv duduyan ya sedsala 12 da (1156) xwe nşan daye. Ev herem li Başr e, ji bajar Huremabad heya Hzstan die. Di Şerefnam da t gotin ku ev herem hing di bin dest Xelfeyn Beyday da b eşrn Kurd bi dest wan Tirkn Selk dihatin şlandin, zrandin zulmeke mezin didtin. Bona v yek li dora Şucaeddn kur Xurşd yek bn ku xwe ji v zulm zrandina giran biparzn.

Hakimn Lorn Pik ji pnc sedsal zdetir li v mintiq hukim kirin. Carina bi xelfeyn Bexday, carina bi sultann Selk, bi xann Moxolan ra, bi Tmur Leng ra, bi Safevyan Osmanyan ra şer kirin, carina j li hev hatin xizmeta wan kirin. L her usa j bo hukim, di navbera bav biran da, kur pismaman da şer xwnrj tim heb...

Li ran hukumdarya Zend (1759-1794)

Cy eşra Zend, ku eşreke Lor ye, li nz Hemedan ye, di dema Nadir Şah da sirgn Xorasan bbn. Pişt mirina Nadir Şah vegern. Kerm Xan Zend zora reqbn xwe bir piranya ran kir bin hukm xwe, bajar Şraz kir paytext xwe bi v away di dewleta ran da seltenet kete dest xanedaneke Kurd.

Biray Kerm Xan, Sidik Xan rş bire ser Besray pişt şerek 13 mehan zora Osmanyan bir bajar zeft kir. Besra heya dawya hukumdarya Zendyan di dest ranyan da ma.

Di dema Kerm Xan da ji bo pşvebirina ticaret zireet, bo aramya welat gelek kar xebatn hja hatin kirin. Bi xwe umm b, l qesra w bi zana hunermendan tije b. Bi taybet li bajar Şraz gelek mizgeft, xan hemam ava kirin. Turbeya hozan bi nav deng, Sad nu kir turbeya Hafiz bi mermer kir. Mnorsk ji bo w dibje: Hukumdar her baş b, ku ran heya w roj dt.

Pişt mirina Kerm Xan di navbera bira zarokn w da şer hukumdary dest p kir. Zendyan berek va di nav xwe da, berek va j bi xanedan Tirk Qaceran ra şer kirin sist ketin. Di sala 1794 dewleta Zend giha dawy.

Hevaln delal,

Hn Hukumdarya Erdelan, Mrekyn Mkr, Baban, madye, Cizr, Bitls gelekn din man, ku min behsa wan ne kir. Droka Kurdan dewlemend e, l mixabin waxta me nema.

Ji bo guhdarya we ya bi sebr gelek spas dikim.

10 Sıbat, 2007

 
 
PSK Bulten 2007